ब्रिटनसाठी तुरुंगातून फरार झालेला देशद्रोही तर् रशियात वीरपुरुष म्हणून जॉर्ज ब्लेक यांनी स्वतःची ओळख निर्माण केली. ब्रिटीश गुप्तचर संघटना एम.आय-६ बरोबर काम करत असताना कोम्मुनिस्ट विचारांना बळी पडून रशिया साठी हेरगिरी करणारे जॉर्ज ब्लेक यांचा डिसेंबर २६, २०२० रोजी वयाच्या ९८ व्य वर्षी मृत्यू झाला. यामुळे सध्या जॉर्ज ब्लेक यांचे आयुष्य चर्चेचा विषय बनला आहे.

ब्लेक यांचा जन्म नेदरलँड्सच्या रॉटरडॅम शहरात नोव्हेंबर ११, १९२२ रोजी झाला. जानेवारी १९४३, दुसऱ्या महायुद्धा दरम्यान ते ब्रिटनमध्ये स्थलांतरित झाले. ब्रिटीश नौदलात सामील झाल्यानंतर जॉर्ज ब्लेक यांची नियुक्ती १९४४ मध्ये ब्रिटीश सिक्रेट इंटेलिजन्स सर्व्हिस (एम.आय-६) साठी करण्यात आली. युद्धानंतर, ब्लेक यांनी जर्मनीच्या हॅमबर्ग शहरात सेवा बजावत असताना केंब्रिज विद्यापीठात रशियन भाषेचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर १९४८ पासून पुढील काही वर्ष त्यांनी सेऊल शहरात कम्युनिस्ट उत्तर-कोरिया तसेच चीन व सोव्हिएत रशिया देशांविषयी माहिती गोळा करण्यात घालवली.

जवळच्या रोमानिया, हंगेरी, बल्गेरिया आणि पोलंडप्रमाणेच पूर्व-जर्मनी देखील त्याकाळात सोव्हिएत युनियनच्या नियंत्रणात असे. यासर्वात, पूर्व-जर्मनीची एक विशेष भौगोलिक आणि राजकीय भूमिका होती. या भागातील सेनेच्या टेलिग्राफ व टेलिफोन लाईन (ओव्हरहेड तसेच भूमिगत) बर्लिन मध्ये जोडल्या गेल्या होत्या. यागोष्टीचा फायदा घेण्यासाठी अमेरिकेने पश्चिमजर्मनीतुन पूर्व-जर्मनीत (बर्लिन) बोगदा बनवून लाइनस शोधून फोन टॅपिंग करण्याचे ठरविले. सी.आय.एने पूर्व-जर्मन टपाल सेवेतील सूत्रांचा वापर करून सोव्हिएटच्या भूमिगत केबल्सअसलेल्या जागांची माहिती मिळविली.

सेंट्रल इंटेलिजेंसचे संचालक ऍलन ड्यूल्स यांनी जानेवारी १९५४ मध्ये गुप्त बोगदा बनवून फोन टॅपिंग ऑपरेशन सुरु करण्याचे आदेश दिले. या योजनेचे नाव ऑपरेशन गोल्ड ठेवण्यात आले होते. बोगद्याच्या खोदकामाचा आवाज झाकण्यासाठी परिसरात अमेरिकेच्या एयरफोर्स रडार व गोदामाच्या बांधकामासाठी काम सुरू केले गेले. मे १९५५ मध्ये बोगद्याचे काम पूर्ण झाले. सी.आय.एने फोन टॅप करून कॉल्स ऐकण्यासाठी ६०० एजंट कामाला लावले होते. परंतु यातून काहीच महत्वाची माहिती हाती लागली नाही. त्याचे कारण, जॉर्ज ब्लेक!

१९५४ दरम्यान ब्रिटन व अमेरिकन अधिकाऱ्यांच्यात झालेल्या एका बैठकीत ब्लेक यांना अमेरिकेचा दूरध्वनी-लाईन टॅप करण्याचा डाव समजला. त्यांनी काही दिवसातच ऑपरेशन गोल्ड बाबत सर्व महत्वाची कागदपत्रे मॉस्कोला पोचविली.

यासूचनेवर कारवाई करून अमेरिकेचा डाव जगासमोर आणल्यास सर्वांची नजर ब्लेक यांच्यावर येऊशकेल असे केजीबी अधिकाऱ्यांना वाटले. यासाठीच त्यांनी बर्लिन द्वारे येणाऱ्या टेलिग्राफ व फोनकॉल्स मधून गुप्त सूचना दुसऱ्या मार्गाने मिळवणे सुरु केले. शेवटी ११ महिने झाल्यानंतर रशियाने या ऑपरेशनचा तपशील पत्रकारांसमोर मांडला.

सीआयच्या आकडेवारी प्रमाणे ऑपरेशन दरम्यान ४०,००० तासांची फोन संभाषण ऐकण्यात आली. त्यातून १,७५० गुप्तचर अहवाल मिळवण्यात आले. स्वतःचा मूर्खपणा झाकायला अमेरिकेने ऑपरेशन यशस्वी झाल्याचे सांगून स्वतःच्या अधिकाऱ्यांना शाबासकी दिली. पण काही वर्षांनी ब्रिटिश संरक्षण निरिक्षकांनी ऑपरेशन फ़ेल गेल्याचे कबूल करून ब्लेकयांना नुकसानीस कारणीभूत ठरवले.

“रशियाचा नायक”

एजंट जॉर्ज ब्लेक यांच्यावर शासकीय इतमामात पश्चिम मॉस्कोमधील ट्रॉयकुरोव्सकोये स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात आले. रशियाचे राष्ट्रपती व्लादिमीर पुतीन यांनी ब्लॅकचे “उत्कृष्ट कार्यकारी”असे वर्णन करून श्रद्धांजली वाहिली.

“पुढील वाचनासाठी”

याविषयावर ब्रिटिश लेखक रॉजर हर्मिस्टन यांचे “द ग्रेटेस्ट ट्रेटर: द सीक्रेट लाइफ ऑफ जॉर्ज ब्लेक,” हे पुस्तक वाचण्यासारखे आहे. भारतीय गुप्तचर संस्था (रॉ) रिसर्च अँड अँनालिसिस विंगचे देखील काही गुप्तहेर अधिकारी डबल एजन्ट बनून अमेरिकेच्या सी.आय.एसाठी काम करत होते. यावर रॉचे माजी अधिकारी, आर. के. यादव, यांचे “मिशन आर-अँड- ए-डब्ल्यू” हे पुस्तक वाचण्यासारखे आहे.

ऑपरेशन गोल्ड आणि जॉर्ज ब्लेक यांच्यावर अनेक माहितीपट बनविले गेले आहेत.१९६३ (जेम्स बॉंड) “फ्रॉम रशिया विथ लव” या चित्रपटात एका दृश्यात अली-कॅरीम-बे हे पात्र जेम्स बाँडला भूमिगत कक्षात ‘रशियन वाणिज्य दूतावास’ अंतर्गत सुरूअसलेले संभाषण ऐकण्यासाठी घेऊन जातो. हे दृश्य दिग्दर्शकाने ऑपरेशन गोल्ड पासून प्रेरणा घेऊन रचले असे म्हटले जाते.

लेखक: नित्तेंन गोखले

This column was published in Pune’s Prabhat Marathi Newspaper on January 10, as a part of their Rupgandh supplement.